ოთარ შავიშვილი

თბილისის სასწავლო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი

მზია ბრეგვაძე

თბილისის სასწავლო უნივერსიტეტის ექიმი

"საგადასახადო კოდექსის" თანახმად, გადასახადი წარმოადგენს ბიუჯეტებსა და სპეციალურ სახელმწიფო ფონდში (საპენსიო ფონდში) სავალდებულო შენატანს, რომელსაც იხდის გადასახადის გადამხდელი. გადასახადები, როგორც განაწილებითი ურთიერთობის ნაწილი, გამოხატავს ეკონომიკური კანონების მოთხოვნებს.

როგორც ჯ.მ. კეინსი წერს ეროვნული შემოსავლის ზრდის კვალობაზე, ხაზინაში მეტი გადასახადის მობილიზება ხორციელდება, თუმცა რაც უფრო მაღალია საგადასახადო განაკვეთი, მით უფრო არასტაბილურია საგადასახადო ბაზა.

გადასახადი, როგორც ეკონომიკური კატეგორია, ყველა ჩვენგანს ეხება და მათი განაკვეთების სიდიდის სამეურნეო ცხოვრებაში დანერგვა ბევრ სირთულესთანაა დაკავშირებული, რომელთაგან უმთავრესი მაინც პოლიტიკური ნების გამოვლენაა.

საქართველოში მოქმედი საგადასახადო კოდექსი (1997 წ) მიღებულია და დამტკიცებულია დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში მოქმედი საგადასახადო კოდექსების საფუძველზე. არსებული საგადასახადო წნეხი სტიმულს ვერ აძლევს ქვეყნის ეკონომიკის კრიზისიდან და დეპრესიიდან გამოყვანას. ამიტომ აუცილებელია მოქმედი განაკვეთების შემდგომი ლიბერალიზაცია. კერძოდ, არაპირდაპირი და პირდაპირი გადასახადები ოპტიმალურ დონემდე უნდა შემცირდეს.

საქართველოს ეკონომიკის რეანიმაციასა და საგადასახადო განაკვეთების შემცირებაზე არა ერთი და ორი სტატია, ნაშრომი, აზრი გამოთქმულა, მაგრამ ეკონომიკური ვითარება კვლავ კრიზისულია და ასეც გაგრძელდება თუ არ გავითვალისწინებთ კონკრეტულ გზებს. ანტიკრიზისული საკითხები, ბოლოს და ბოლოს, უნდა განიხილოს და გაითვალისწინოს საკანონმდებლო ორგანომ.

არაპირდაპირი გადასახადებია დამატებული ღირებულების, აქციზის და იმპორტის გადასახადები. დღგ მსოფლიო პრაქტიკაში პირველად შემოიღეს საფრანგეთში 1952 წელს. ამის შემდეგ საფრანგეთის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულებას პრობლემა არ შექმნია. საქართველოში დღგ და აქციზი დაწესდა 1992 წელს. მანამდე კი, კომუნისტურ პერიოდში, მოქმედებდა ბრუნვიდან გადასახადი, რომელიც სახელმწიფო ბიუჯეტში მიიმართებოდა, მიუხედავად იმისა, რეალიზდებოდა თუ არა საქონელი. ამიტომ საცალო და საბითუმო ქსელი სავსე იყო დაბალი ხარისხის მქონე "ჩაწოლილი" საქონლით. დღგ და აქციზი კი სახელმწიფო ბიუჯეტში საბოლოოდ მიიმართება მაშინ, როცა მას იყიდის მომხმარებელი.

ამჟამად მოქმედებს დღგ-ის 18-პროცენტიანი და ნულოვანი განაკვეთი. ჩვენ მიგვაჩნია, რომ დღგ-ს განაკვეთი შემცირდეს 15 პროცენტამდე. შედეგად საქონლის, მომსახურების ფასებისა და ტარიფების საშუალო დონე (სხვა თანაბარ პირობებში) ქვეყანაში შემცირდება. მეორე ვარიანტია დღგ-ს განაკვეთის დიფერენცირება იმგვარად, როგორც ეს არსებობს დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში. აუცილებელია, დღგ-ს განაკვეთი დაწესდეს 0, 10 და 18 პროცენტის ოდენობით. ნულოვანი განაკვეთის მიხედვით დღგ-ს იხდის ესა თუ ის იურიდიული ან ფიზიკური პირი და სათანადო დოკუმენტების წარდგენის შემდეგ გადამხდელს უბრუნდება აღნიშნული თანხა, ანუ ხორციელდება ჩათვლა. 10-პროცენტიანი დღგ-ს განაკვეთი უნდა დაწესდეს მასობრივი მოთხოვნილების საქონელზე, ხოლო 18-პროცენტიანი - ფუფუნების საგნებზე. ამასთან, საყურადღებოა, რომ ზემოთაღნიშნული ვარიანტის პრაქტიკაში დანერგვამ არ უნდა წარმოშვას ჩრდილოვანი ეკონომიკის ახალი საფუძველი. შედეგად ჩვენ მივიღებთ დღგ-ს განაკვეთის შემდგომი ლიბერალიზაციის საჭიროებას.

როგორც აღვნიშნეთ დღგ, აქციზი და იმპორტის გადასახადი არაპირდაპირი გადასახადებია. ისინი საქონლისა და მომსახურების ფასების და ტარიფების სტრუქტურაში შედიან, რომლებსაც საბოლოოდ იხდის საქონლის მყიდველი.

დღგ-სთან დაკავშირებით მივმართოთ მცირე ისტორიულ ექსკურსს. საქართველოში დღგ შემოიღეს 1992 წელს 28 პროცენტის ოდენობით. მომდევნო პერიოდში დღგ-ს განაკვეთი გაანახევრეს. 1997 წლიდან კი იგი დაადგინეს 20 პროცენტის ოდენობით, რაც დადებითად აისახა ბიუჯეტზე.

საგადასახადო განაკვეთების შემცირებისას უნდა გამოვიჩინოთ სიფრთხილე და ზომიერება ისე, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები არ შემცირდეს.

მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებში გამოითქვა მოსაზრება, რომ მოგების გადასახადის განაკვეთი (15 პროცენტი) თითქოს მიზანშეწონილი იყოს თანდათან შემცირდეს ნულოვან განაკვეთამდე. ჩვენ ასეთი მოსაზრების პრაქტიკაში დანერგვის კატეგორიული წინააღმდეგი ვართ. მოგების გადასახადის ნულოვანი განაკვეთი უკიდურესი საშულებაა. თანაც იგი შეიძლება არსებობდეს არაუმეტეს 1 ან 2 წლის განმავლობაში. მოგების გადასახადის ნულოვანი განაკვეთი მსოფლიო პრაქტიკაში არ არსებობს. იგი საგადასახადო შემოსავლების მობილიზებას ქრონიკულად შეაფერხებს. ასეთ შემთხვევაში ჩაიშლება სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლების პარამეტრები და შედეგად მივიღებთ მის უარყოფით ტენდენციას.

მოგების გადასახადის განაკვეთი აქამდე იყო 20 პროცენტის ოდენობით და ამ დროს ბევრი იურიდიული და ფიზიკური პირი მოგებას მალავდა. 15-პროცენტიანი მოგების გადასახადის განაკვეთის პრაქტიკაში დანერგვით მისი (მოგების გადასახადის) მობილიზება სახელმწიფო ბიუჯეტში მკვეთრად იმატა იმიტომ, რომ გაიზარდა საგადასახადო ბაზა. მიგვაჩნია, რომ მოგების გადასახადის განაკვეთი 12 პროცენტამდე, თანდათან, ეტაპობრივად უნდა შემცირდეს. გადასახადის განაკვეთი 2 წელიწადში უნდა შემცირდეს თითო პროცენტით ისე, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები დიდი ალბათობით, არათუ შემცირდეს, არამედ საშუალოვადიან და გრძელვადიან პერიოდში გაიზარდოს კიდეც. 12-პროცენტიანი მოგების გადასახადის განაკვეთის დაწესებისას კიდევ უფრო გაიზრდება საგადასახადო ბაზა, თუმცა მოგების დამალვას, მცირე დოზით ასეთ შემთხვევაშიც ექნება ადგილი.

ბოლო პერიოდში მოიმატა აქციზის განაკვეთმაც, რაც ხელს უშლის მცირე საშუალო ბიზნესის განვითარებას.

საშემოსავლო გადასახადის განაკვეთიც (20 პროცენტი) უნდა შემცირდეს თანდათანობით, ეტაპობრივი გზით, 15 პროცენტამდე (მომდევნო 10 წელიწადში კი 10 პროცენტამდე) რაც ხელს შეუწყობს მოსახლეობის საშუალო ფენის ჩამოყალიბებას. მიგვაჩნია, რომ საშუალო ფენა უნდა ჩამოყალიბდეს იმგვარად, რომ საშუალო (4-სულიანი) ოჯახის ყოველთვიური შემოსავალი უნდა მერყეობდეს 2500-დან 3000 ლარამდე. მოსახლეობის საშუალო ფენის სიდიდე კი სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლების შევსების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყაროა.

მოგებისა და საშემოსავლო გადასახადების განაკვეთები დიფერენცირებულნი უნდა იქნენ მოგებისა და შემოსავლების სიდიდის მიხედვით.

რაც შეეხება იმპორტის (საბაჟო) გადასახადს საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობის თანახმად ექსპორტი არ იბეგრება. ამჟამად მოქმედებს 0, 5 და 12-პროცენტიანი იმპორტის გადასახადი, რომლის განაკვეთების გაზრდა ძალიან რთული საქმეა, რადგანაც საქართველო 2000 წლიდან გაწევრიანებულია მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში. ვფიქრობთ, აღნიშნული გაწევრიანება ნაადრევი ღონისიძიება იყო, რადგანაც საქართველოს არც მაშინ ჰქონდა და არც ამჟამად აქვს განვითარებული ადგილობრივი წარმოება. ცნობისათვის, აშშ-ში ჩინური წარმოების ტანსაცმელზე მოქმედებს 100-პროცენტიანი საბაჟო ანუ იმპორტის გადასახადი. მიუხედავად ამისა, აშშ-ს ბაზარი გაჯერებულია ჩინური პროდუქციით.

საგადასახადო ბაზის გადიდება ამცირებს ჩრდილოვან ეკონომიკას, რომელიც წარმოადგენს სახელმწიფო და ადგილობრივი ბიუჯეტის შემოსავლების მობილიზების მტერს. საქართველოში ჩრდილოვანი ეკონომიკის ხვედრითი წონა 2002 წელს მთლიანი შიდა პროდუქტის 40 პროცენტი იყო. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით 2014 წელს ჩრდილოვანი, ანუ აღურიცხავი ეკონომიკა 11,2 პროცენტი იყო, რაც მიღწეულია საგადასახადო ბაზის გაზრდის შედეგად. საგადასახადო ბაზის გაზრდის გზებს წარმოადგენს დღგ-ს, აქციზის, მოგებისა და საშემოსავლო გადასახადების განაკვეთების შემდგომი შემცირება. იმპორტის გადასახადის მოქმედი განაკვეთები (0, 5 და 12 პროცენტი) კი კლავს ადგილობრივ წარმოებას.

ჩრდილოვანი ეკონომიკა მცირე დოზით, მაგრამ მაინც არსებობს ისეთ განვითარებულ ქვეყნებშიც კი, როგორიც ამერიკის შეერთებული შტატებია.

ამრიგად, საქართველოში მოქმედი საგადასახადო წნეხი აფერხებს ეკონომიკის გამოცოცხლებას და მის აღმავლობას. არსებული მდშომარეობა ვერ წაადგება ეკონომიკის წინსვლას, პირიქით, ვერ გაიზრდება საქართველოს მწირი ბიუჯეტი. სამწუხაროდ, ჩვენი რეალობა ხელს უშლის საგადასახადო შემოსავლების მობილიზებას. აუცილებლად უნდა განხორციელდეს საგადასახადო განაკვეთების შემდგომი ლიბერალიზაცია, რათა სტიმული მიეცეს მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარებას. საგადასახადო განაკვეთების შემდგომი შემცირება გააფართოებს საგადასახადო ბაზას, რაც ხელს შეუწყობს სახელმწიფო და ადგილობრივი ბიუჯეტის პარამეტრების გადიდებას.