გიორგი ლაბაძე

მანამდე არსებული უნდობლობის გამოცხადების ფორმა მე-20 საუკუნის შუა პერიოდში ჩანაცვლებული იქნა უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმით. ეს განაპირობა გერმანელი ერის შიშმა, რომ არ გამეორებულიყო ვაიმარის რესპუბლიკის არსებობის დროს დაშვებული შეცდომები. კერძოდ, ვაიმარში მთავრობის ისეთი ფორმით გადაყენება ხდებოდა, რომ ახალი აღმასრულებელი ხელისუფლების ფორმირებას პარლამენტი ვერ ახერხებდა. ეს იწვევდა დაუსრულებელ პოლიტიკურ კრიზისებსა და არასტაბილურობას, რამაც საბოლოოდ გერმანელები ნაცისტურ რეჟიმამდე მიიყვანა.

მსგავსი ტენდენციის თავიდან ასაცილებლად გერმანიის ძირითადი კანონით საკმაოდ ლაკონიურად განისაზღვრა ახლად დადგენილი, კონსტრუქციული ვოტუმის პროცედურების არსი, რამაც შედეგი გამოიღო კიდეც.

უნდობლობის ვოტუმის რაციონალური განსაზღვრება ქართველი კანონმდებლის ამოცანად 2000-იანი წლების დასაწყისიდან იქცა და საბოლოოდ, 2010 წელს კონსტიტუციაში 81-ე მუხლის სახით ჩამოყალიბდა.

თავიდანვე უნდა ითქვას, რომ იგი საკმაოდ რთულ პროცედურებს ადგენს ამ პოლიტიკურ-სამართლებრივი ხასიათის საკითხის მიმართ.

კერძოდ, თავდაპირველად უნდობლობის საკითხის აღძვრის შესახებ პარლამენტს მიმართავს პარლამენტის სრული შემადგენლობის 2/5. მიმართვიდან არანაკლებ 20 და არაუმეტეს 25 დღის განმავლობაში გაიმართება კენჭისყრა საკითხის აღძვრასთან დაკავშირებით. უნდობლობის საკითხი აღძრულად ითვლება პარლამენტის სიითი შემადგენლობის უმრავლესობის მხარდაჭერის შემთხვევაში. ეს აშკარა საკანონმდებლო ხარვეზს წარმოადგენს. თუკი მოვიშველიებთ დემოკრატიული ქვეყნების კონსტიტუციების მაგალითებს, უნდობლობის ვოტუმი ავტომატურად ითვლება აღძრულად პირთა განსაზღვრული წრის მიერ, რომლებსაც შეაქვთ პარლამენტში მიმართვა ამ საკითხთან დაკავშირებით. ეს იმას ნიშნავს, რომ საკითხის აღძვრა არავითარ კენჭისყრას არ საჭიროებს. პირთა რაოდენობას, რომელთა მიმართვის შემდეგ ცხადდება საკითხი აღძრულად, სხვადასხვა ქვეყნის კონსტიტუციები განსხვავებულად არეგულირებენ. მაგალითად, იტალაში საჭიროა წევრთა 1/10, უნგრეთში - 1/5, საბერძნეთში - 1/6, ხოლო გერმანიაში - 1/4.

ბუნებრივია, არ უნდა იყოს დეპუტატთა ისეთი რაოდენობა, რომლებიც ზედმეტად ხშირად შეეცდებიან აღძრან უნდობლობის ვოტუმის პროცედურა, რაც აშკარად ხელს შეუშლის პარლამენტის გამართულად ფუნქციონირებას მაგრამ ასევე მიუღებელია ამ საკითხის ისეთი სახით რეგულირება, როგორც ეს საქართველოს კონსტიტუციაშია. კერძოდ, მიუღებელია, საკითხის აღძვრასთან დაკავშირებული მიმართვისთვის საჭირო იყოს დეპუტატთა სრული შემადგენლობის 2/5, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პროცედურის ჩაავრდნის შემდეგ, მათ იმავე საკითხზე პარლამენტისთვის მიმართვის უფლება, კონსტიტუციის 81-ე მუხლის პირველი პუნქტის ბოლო წინადადების საფუძველზე ექვსი თვის განმავლობაში აღარ ექნებათ.

გადავიდეთ შემდეგ ეტაპზე. თუკი საკითხის აღძვრიდან არანაკლებ 20 და არაუმეტეს 25 დღეში ჩატარებულ კენჭისყრაზე პარლამენტი უნდობლობის ვოტუმის პროცესს მხარს სიითი შემადგენლობის უმრავლესობით დაუჭერს, მომდევნო ნაბიჯი არის უკვე ახალი პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატურისთვის კენჭისყრა, რომელიც დასახელდება პარლამენტის სრული შემადგენლობის 2/5-ის შემოთავაზებით.

ახალი კანდიდატის დანიშვნის შესახებ კენჭისყრა ტარდება უნდობლობის საკითხის აღძვრიდან არანაკლებ 20 და არაუმეტეს 25 დღეში. ამ შემთხვევაში, ყურადღებას იპყრობს ვადები, რომლებიც ზედმეტად გადაჭარბებულია. ის ფაქტი, რომ საკითხის აღძვრიდან საჭიროა გარკვეული დროის გასვლა და ემოციების დაცხრომა, არის სრულიად გასაგები და მისაღები, მაგრამ საკითხის აღძვრის პროცედურის დაწყებიდან ახალი პრ. მინისტრობის კანდიდატისთვის კენჭისყრამდე რომ 50 დღის გასვლაა შესაძლებელია, არის აბსოლუტურად აცდენილი რაციონალურ განსაზღვრებას. ადვილად მისახვედრია, თუ რამდენად შეეცდება ძალაუფლების მქონე პრემიერ-მინისტრი, ყველა შესაძლებლობის გამოყენებით შეინარჩუნოს თანამდებობა.

უნდობლობის საკითხის დასმიდან პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატისთვის კენჭის ყრამდე ევროპულ კონსტიტუციებში თითქმის ერთგვაროვანი მიდგომაა. ყველაზე მცირე მოსაფიქრებელ დროს პარლამენტს გერმანიისა და სლოვენიის კონსტიტუციები აძლევენ და მინიმუმ 48 საათით შემოიფარგლებიან. უნგრეთის კონსტიტუციით გათვალისწინებულია არანაკლებ 3 და არაუმეტეს 8 დღე. იტალიის კონსტიტუცია ასახელებს არანაკლებ 3 დღეს, თუმცა, აქ მაქსიმალური დღეების რიცხვს არ ვხვდებით, რამაც აშკარად შეიძლება გამოიწვიოს საკმაოდ ხანგრძლივი დაძაბული პოლიტიკური არასტაბილურობა, რისი მომსწრეც იტალია არაერთხელ გამხდარა. შესაბამისად, გამოცდილებაც გვიჩვენებს, რომ უმჯობესია, კონსტიტუციით განისაზღვროს როგორც მინიმალური, ასევე მაქსიმალური დღეების ოდენობა.

რაც შეეხება პრეზიდენტის მიერ ერთგვარი შეყოვნებითი ვეტოს გამოყენების შესაძლებლობას, ეს მოწესრიგება მრავალჯერ იქნა გაკრიტიკებული სამართლის მეცნიერების მიერ. საქართველოს კონსტიტუციით პრეზიდენტს მინიჭებული აქვს ფორმალური, ნეიტრალური არბიტრის უფლებამოსილებს. შესაბამისად, მთავრობის მაკონტროლირებელი ფუნქცია მხოლოდ პარლამენტს გააჩნია, ხოლო ამისთვის პრეზიდენტის მიერ ხელის შეშლა ახალი სისტემის ძირითადი პრინციპების უგულებელყოფას ნიშნავს. მსგავსი უფლებამოსილებით, პრეზიდენტს შეუძლია აიძულოს პარლამენტი, იმუშაოს მისთვის მიუღებელ მთავრობასთან, რადგან მისი შეყოვნებითი ვეტოს დასაძლევად პარლამენტს სრული შემადგენლობის 3/5-ის მობილიზება მოუწევს. ნორმის ეს ნაწილი ყველაზე თვალნათლივ ასახავს მის კვაზი-კონსტრუქციულობას.

რაც შეეხება კიდევ ერთ, პრეზიდენტის მიერ პარლამენტის დათხოვნის საკითხს, ეს არის ერთგვარი სადამსჯელო ღონისძიება იმისთვის, რომ პარლამენტმა 2-ჯერ შეძლო პრ. მინისტრის კანდიდატის წარსადგენად ხმის მიცემა - პირველად დამსწრეთა უმრავლესობით, მეორედ კი 3/5-ის შემადგენლობით და ახლა როგორ ვერ შეძლო და ვერ მოახერხა, მისთვის სიითი შემადგენლობის უმრავლესობით ნდობა გამოეცხადებინაო.

დასკვნის სახით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ აუცილებელია ამ ინსტიტუტის პროცედურების გამარტივება და მისი დაახლოება რეალურად კონსტრუქციული ვოტუმის ჩარჩოებთან, კერძოდ, ვადების შემცირება, კენჭისყრათა რაოდენობის შემცირება და პრეზიდენტისთვის მხოლოდ ფორმალური როლის დატოვება უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმის პროცედურაში.